Thưa ông Nguyễn Quang Lộc,

Trước hết tôi xin cảm ơn ông về sự quan tâm đến Đặc san NCTQ. Tôi cũng rất vui khi NCTQ ngày càng phát huy tác dụng là cầu nối, góp phần cho dược liệu Việt Nam có điều kiện phát triển không ngừng.

Vấn đề ông đặt ra là một vấn đề lớn mà tôi chỉ có một vài kinh nghiệm ít ỏi. Để có thể thu thập được những điều bổ ích, có lẽ cần có một cuộc toạ đàm rộng rãi, với sự có mặt của GS-TS. Đỗ Tất Lợi, người đã từng chủ trì đề tài quốc gia về cây Bạc hà, và đã tổng kết khá đầy đủ về kỹ thuật cũng như  tổ chức sản xuất cây Bạc hà.

Trong bài viết vừa qua, tôi chỉ muốn xới lên một cây dược liệu đã cùng số phận với những cây thuốc khác, bị bỏ quên, đáng để chúng ta nuối tiếc.

Tuy nhiên để đáp ứng một phần nào yêu cầu của ông, tôi xin mạn phép thầy Đỗ Tất Lợi, nêu lên một số ý kiến cá nhân xung quanh cây Bạc hà.

 

Bạc hà là cây thân thảo, ngắn ngày. Trong Đông y, thân lá của nó được dùng trong các thang thuốc xông, thuốc chén để trị các chứng cảm mạo phong hàn, nói chung là được dùng trong mảng thuốc Nam tự túc ở tuyến y tế cơ sở, với số lượng dược liệu không lớn. Trong công nghiệp, tinh dầu Bạc hà được dùng vào việc chế biến dầu xoa, cao xoa, bánh kẹo, rượu mùi, xà phòng, kem đánh răng, dầu gội đầu, trà Bạc hà, cà phê Bạc hà... với số lượng rất lớn. Trong trồng trọt đại trà, yếu tố cấu thành năng suất của Bạc hà là tinh dầu và Menthol. Mọi biện pháp kỹ thuật đều xoay quanh sản phẩm của nó là tinh dầu và Menthol, cho nên việc chọn giống có năng suất thân lá cao, hàm lượng tinh dầu và Menthol nhiều là khâu đầu tiên phải làm.

Bạc hà là cây ưa ẩm, không chịu được hạn và cũng không chịu được úng lụt, cho nên phải chọn đất trồng ở nơi cao ráo, thoát nước và gần nguồn nước tưới.

Bạc hà là cây phàm ăn, tinh dầu của nó nằm ở trong các lông tiết hai bên mặt lá, cuống lá và thân non. Muốn có nhiều tinh dầu phải có nhiều lá nên phải chọn nơi đất tơi xốp, sâu màu và tất nhiên phải đầu tư phân hữu cơ, phân đạm nhiều hơn cây trồng khác.

Bạc hà là cây chiếm đất canh tác nông nghiệp nên đương nhiên nó phải cạnh tranh với các cây trồng khác hợp với thổ ngơi ở đó. Nó phải cho thu nhập kinh tế cao thì mới tồn tại vì nông dân bây giờ được giao đất, giao rừng; khuynh hướng làm ăn có kinh tế bây giờ là lẽ thường tình, khác với thời kỳ bao cấp, chỉ cần trên giao nghĩa vụ là bà con phải trồng.

Ngày nay, người nông dân, để có sản phẩm nhiều, sản phẩm tốt, phải lao động kỹ thuật, khác với lao động thông thường vì vậy phải có cán bộ khoa học xuống hướng dẫn, huấn luyện và chỉ đạo thường xuyên, phải coi sản phẩm của bà con là sản phẩm của chính mình thì mới thu được kết quả tốt, mới tránh được thiệt hại không đáng xảy ra.

Bạc hà cho sản phẩm cuối cùng là tinh dầu và Menthol, người nông dân không thể ăn, hoặc đem ra chợ bán, càng không thể tự mình xuất khẩu. Cho nên công ty kinh doanh phải ký hợp đồng nghiêm chỉnh và bảo đảm tiêu thụ triệt để sản phẩm của người sản xuất. Rút kinh nghiệm mới gần đây: Công ty chè Kim Anh vận động huyện Đông Anh trồng hoa nhài nhưng không thu mua hết sản phẩm. Đài truyền hình Trung ương đã phát những thước phim trên màn ảnh nhỏ, nhìn cảnh bà con Đông Anh đổ hoa nhài xuống sông mà xót thương cho người sản xuất.

 

Muốn thâm canh tăng năng suất, phải có một kỹ thuật liên hoàn nhưng xin nêu ba khâu cần chú ý nhất.

Một là thời vụ: Bạc hà có nhược điểm là gặp thời tiết nắng nóng thì sớm phát dục mặc dù bộ lá chưa được là bao, cho nên phải điều chỉnh vụ trồng sao cho từ lúc trồng đến lúc thu hoạch, Bạc hà có thời gian sinh trưởng dài nhất. ở mỗi vùng có khí hậu khác nhau thì thời vụ khác nhau. Vì vậy trước khi trồng đại trà nên trồng thử nhiều công thức thời vụ để tìm ra thời vụ tối ưu. Ngoài ra, khi đã kết luận được thời vụ tốt nhất, nên chủ động trồng ruộng giống, tương tự như ở đồng bằng Bắc Bộ, đồng bào thường có một ruộng dây khoai lang để có giống dây khoai lang trồng chính vụ, gọi là “gơ dây lang”.

Hai là chăm sóc, tưới cây: Đây là khâu khá quan trọng để cho Bạc hà sinh trưởng mạnh, cho ra bộ lá xum xuê. Vì là cây lấy lá, nên ngoài việc bón lót bằng phân chuồng hoai mục, khi tưới cây có thể pha loãng phân đạm “một lá” hoặc phân urê.

Ba là thu hoạch: Không nên thu hoạch sớm quá (lúc chưa ra nụ hoa) và cũng không nên thu hoạch muộn quá (lúc hoa rụng và cây bắt đầu tàn lụi). Thời gian thích hợp nhất để thu hoạch là lúc nụ hoa bắt đầu nở. Đặc biệt là không nên thu vào ngày mưa, hàm lượng tinh dầu sẽ bị giảm.

Thưa ông Nguyễn Quang Lộc

Những vấn đề tôi nêu trên, thực ra chỉ là những vấn đề rất đỗi bình thường, song chính nó cũng đã đem lại cho chúng tôi những bước thành công đáng mừng và cả những thất bại trong quá trình đi làm cây Bạc hà trước đây.

Kính thư,

Nguyễn Đình Cán